Van Bijbel tot onderbuik
Als die Bijbel open gaat, gebeurt er iets. Ik zou bijna zeggen: altijd. Maar natuurlijk kan ik me soms niet concentreren of word ik afgeleid. Dan beklijft het niet door mijn eigen innerlijke onrust, of de onrust om mij heen.
Op deze plek deel ik mijn gedachtenspinsels, ervaringen, indrukken en ontdekkingen. Schrijven is voor mij als uitademen. Een manier om alles wat ik meemaak, overdenk en observeer te verwerken. Met de stille hoop dat een ander daar iets aan heeft.
Trauma heling door aanbidding en kunst.
Laatst stuurde iemand me een lezing toe van dr. Beth Argot. Ik had nog nooit van de beste vrouw gehoord, maar ze is fenomenaal. Ze werkt over de hele wereld met gemeenschappen om trauma te verwerken. In de Oekraïene, in Afrika. Hoe? Door kunst en aanbidding. Worship and the Arts.
Dr. Argot heeft vanuit haar eigen levenservaring en door wetenschappelijk onderzoek ontdekt dat de hersenen aanbidding en “the arts” nodig hebben om te kunnen genezen van psychotrauma en om Gods stem te leren verstaan. Een onderzoek naar aanbiddingsvormen door de kerkgeschiedenis heen én het verwerken van haar eigen onderdrukte trauma bracht haar tot die ontdekking. Ze onderbouwt haar verhaal met de nieuwste neurowetenschappelijke inzichten die heel logisch klinken en ook in lijn zijn met het mysterieuze effect van EMDR therapie op psychotrauma.
Ik werd hier enthousiast van. Want ik ben ervan overtuigd dat psychotrauma, zij het door onveilige hechting of door ingrijpende gebeurtenissen, ten grondslag ligt aan de meeste psychopathologie. En in een westerse wereld die steeds meer vervreemd raakt van de Bijbelse principes en daardoor op afstand komt van de Levende God, de Heler, neemt psychotrauma in kleine en grote proporties hand over hand toe. En zo ook de wachtlijsten binnen de GGZ.
Wat leert dr. Argot ons? Een heleboel, te veel voor een blog. Maar laat ik in dit verhaal ingaan op het effect van psychotrauma op het brein. Daarna wil ik kijken naar hoe de gemeenschap der gelovigen daar een antwoord op heeft.
De impact van Trauma op het brein.
Trauma heeft impact op drie delen van het brein. De Amygdala, de Hippocampus en de Prefrontale Cortex. Hieronder licht ik het toe.
De Amygdala helpt emoties onder controle te houden en regelt ons overlevingsinstinct en geheugen. Dit deel van het brein is verantwoordelijk voor het “fight or flight” respons wat we kunnen ervaren bij schrik of stress. Bij een overweldigende gebeurtenis waarbij een mens doodsangst of verpletterende eenzaamheid ervaart kan de amygdala overactief worden en daarin vast komen te zitten, wat zorgt voor hyperalertheid, als een rookalarm wat te sensitief is afgesteld en om de haverklap af gaat.
Het tweede gebied van de hersenen waar trauma impact op heeft is de hippocampus. Dit gebied helpt het brein in leren en geheugen. Mensen die traumatische gebeurtenissen hebben meegemaakt hebben een kleinere hippocampus dan mensen die dat niet hebben ervaren. Onderzoek laat zien dat door hormonen die worden afgegeven onder langdurige stress cellen in de hippocampus kunnen beschadigen of vernietigen. Mensen met PTSS hebben grote moeite om dingen te onthouden, terwijl ze wel hele levendige herinneringen hebben aan de traumatische gebeurtenis.
Het derde deel is de prefrontale cortex. Dit deel van het brein is verantwoordelijk voor plannen, taal, logisch denken, analyseren en het reguleren van emoties. Het helpt de activiteiten van de amygdala te controleren en kan het fight or flight respons kalmeren als de situatie als veilig wordt ingeschat.
Welnu, bij psychotrauma gaat de prefrontale cortex als het ware offline. De amygdala neemt het over, want er moet snel gehandeld worden. Als er een auto op je af komt gereden kun je niet eerst analyseren en taal zoeken om jezelf uit te drukken over wat je moet doen. Nee, je springt of rent opzij en kunt er pas een verhaal over vertellen als je in veiligheid bent en de situatie kunt verwerken. Mensen die continue in een onveilige situatie hebben verkeerd, of overweldigd zijn door een levensbedreigende situatie die ze niet de baas konden/kunnen verliezen dus (een deel van) hun vermogen om logisch te redeneren, informatie te onthouden en nuchtere inschatting van de veiligheid van situaties te kunnen maken.
En dan is er ook nog de linker- en rechter hersenhelft van het brein. Waarbij in het kort links meer gericht is op details, splitsen, categoriseren, rationaliteit en macht. Het is de helft die lijstjes afvinkt en controle wil uitoefenen. De rechter hersenhelft overziet de context, voelt verbinding, begrijpt metaforen en staat open voor intuïtie, de natuur en het spirituele. Dit is van belang om te begrijpen hoe we Gods stem kunnen verstaan. Maar daar komen we straks op.
Denk je nu eens in dat er psycho trauma in vele vormen en maten is. Er zijn de vluchtelingen met ervaringen van moord, geweld, bommen, verraad en verlies. Maar er zijn ook de mensen die opgroeiden bij ouders die hun emoties niet goed konden reguleren door hun eigen trauma en emotioneel afwezig waren toen het kind hen nodig had. De mensen die opgroeiden in een kil huis of in een huis waar ze niet veilig waren voor de losse handen van hun gezinsleden. Mensen wiens ouders scheidden. Kinderen die ineens een nieuw gezin, of twee nieuwe gezinnen kregen omdat ouders een nieuwe liefde vonden. Ik wil niet vervelend doen, maar ik denk dat de kerken vol zitten met getraumatiseerde mensen. Of erger nog, de getraumatiseerde mensen zijn weggegaan omdat hun hart er tekort kwam en ze er niet de veiligheid vonden die ze wanhopig zochten. Sterker nog, ik weet het, want ik zie ze in mijn praktijk.
Trauma en de kerk
En stel je nu eens voor dat je in de kerk zit, met je getraumatiseerde ziel, geest en lichaam, en je hoort prachtige preken over niet bang hoeven zijn, God is een veilige burcht, en stel je vertrouwen op Hem. Het is allemaal waar. Maar op de een of andere manier blijft het in die prefrontale cortex hangen. Het zakt niet naar het hart. Het zakt niet naar het lichaam. Het hart blijft onrustig, het lichaam blijft gestresst. En stel je nu eens voor dat je daar een schuldgevoel over gaat ontwikkelen. Je denkt, “ik twijfel, dus mijn geloof is onvoldoende en daardoor blijf ik me zo gestresst voelen”. Of je denkt “het zijn holle woorden, ik merk er niets van”. En wat als de dominee of de oudsten daar verlegen mee zijn, zich onbekwaam voelen of daadwerkelijk onbekwaam zijn om goed te reageren op psychotrauma. Het is niet ondenkbaar dat dit uiteindelijk leidt tot kerkverlating.
Maar bij het zingen van die psalm waarbij de organist alles geeft. Of tijdens het aanbiddingslied met die ene zin en die vioolsolo. Of bij het kijken naar dat gebrandschilderde raam of een schilderij van de kruisiging van Jezus. Of tijdens die stilte die de voorganger langer durft laten duren dan 1 minuut. Dan gebeurt er iets. Er wordt een snaar in het hart geraakt. Er komt een snik omhoog, maar die wordt angstvallig weggeslikt, “Ik kan tussen al deze keurige mensen die het zo voor elkaar hebben toch niet gaan huilen?”. Het aanbiddingsmoment is alweer voorbij. Het volgende lied wordt ingezet en we gaan naar de koffie of de uitgang met deurcollecte.
Begrijp je wat ik bedoel?
Wat als de kerk naast een onderwijsfabriek ook een plek van genezing kan zijn? Ik zie sommige gemeenten die dit volgens mij begrepen hebben. Ruimte voor aanbidding, ruimte voor gebed en een warme omarming van het pastoraat. En warempel, weet je wie je daar aantreft? Gebroken gezinnen en getraumatiseerde mensen. Ze ervaren er warmte en veiligheid. Het is een plek van heling en herstel. Heel mooi om te zien.
Er zijn ook veel kerken die dit niet begrepen hebben. Zij bieden veel aan voor de Prefrontale Cortex. Intellectuele uiteenzettingen, mooie preken, liederen met veel woorden en talloze coupletten. En voor het goed Nederlands sprekende, intellectuele, gezonde, veilig gehechte, goed functionerende deel van de kerk is dat misschien heerlijk. Maar de persoon met de ballast, het trauma of het in elkaar stortende huwelijk of gezin gaat zonder helende aanraking naar huis.
Het is door muziek, dans of beeldende kunst dat ook de rechter hersenhelft wordt geprikkeld.
Het is door muziek, dans of beeldende kunst dat er een bypass langs die prefrontale cortex naar de amygdala gaat.
Het is door muziek, dans of beeldende kunst dat God het hart van de getraumatiseerde persoon kan raken. Hij heeft ons dat gegeven als manier om Hem aanbidden en op intieme wijze te kennen. Zo kan hij komen in de krochten van ons hart.
Laat dat even tot je doordringen. Zo kan aanbidding een ervaring voor het hele brein zijn. Links en rechts. In Woord en Kunst.
Sola scriptura is te exclusief. Houd me ten goede, ik houd van het Woord van God, ik pleit voor gelovigen die geworteld zijn in de schrift en alles kunnen toetsen aan het Woord. Ik lees de Bijbel in een jaar en ik ben ervan overtuigd dat Gods woord kracht heeft en scherper is dan een tweesnijdend zwaard. Maar met Sola Scriptura loop je het risico dat het verstand overvoed wordt terwijl het hart ondervoed blijft en emotionele wonden niet kunnen genezen.
Moet de kerk dan een soort groepstherapie worden? Nee, dat lijkt me op den duur vervelend voor de mensen die gezond in balans zijn en zoeken naar een stukje onderwijs. Het doel van de samenkomst van de gemeenschap der gelovigen op zondag is om God en de medegelovigen te ontmoeten, God te aanbidden en te worden onderwezen uit Zijn woord. Maar er zijn 52 zondagen in het jaar. Zou er af en toe ruimte gemaakt kunnen worden voor de verwonde harten? Bovendien zijn er nog 6 andere dagen in de week. Kan de gemeente dan iets betekenen voor de verwonde mensen die niet mee kunnen komen met de rest?
Ik ben altijd weer verrast door de rijkdom van de liturgie van de Anglicaanse kerk. Dat zou een blog op zich kunnen zijn. Wist je dat zij een healing service hebben? En zalving? En schuldbelijdenis? Een anglicaanse dienst is een ervaring voor het hele brein. Linker- en rechter hersenhelft.
Ik droom van een kerk die door heeft dat trauma misschien wel het missieveld van de 21e eeuw is. Een kerk die haar deuren opent voor de mensen die vermoeid en belast zijn. Een kerk met een aanbiddingsteam of voor mijn part een organist die mensen leidt naar het hart van God, en daarin ruim baan maakt voor Zijn genezende hand en aanraking. Er is in de loop van de kerkgeschiedenis zoveel verloren gegaan aan aanbiddingsvormen en kunst, er valt zoveel te (her)ontdekken.
En terwijl ik droom, maak ik in mijn praktijk ruimte voor aanbidding, kunst en gebed voor het verwonde hart. Gesprek, EMDR, krijt en papier, gebed, stilte en muziek. Eén voor één, uur na uur.
Maar als traumatherapeuten in de Oekraïene en Afrika in groepen kunnen werken, waarom zou dat hier dan niet kunnen? En zou de kerk dat kunnen faciliteren? Zou de kerk een plek kunnen bieden voor een authentieke, veilige, niet oordelende, duurzame gemeenschap waar ruimte is voor veilige, eerlijke expressie door middel van klagen, vragen en aanbidden? Ik blijf dromen. En soms moet je dromen hardop uitspreken en kijken wat er gebeurt.
Via deze links kun je Dr. Beth Argots lezing zelf luisteren.
https://youtu.be/PtQvtdtcls0?si=Ev0nBCk6MoGTKe8d deel 1
https://youtu.be/hMHkoFauzGQ?si=ywKnmgJsTIZk7THF deel 2
Stromen van levend water
In mijn werk als psycholoog wil ik nog wel eens afwijken van protocol. Want als je, in overeenstemming met de cliënt, afstapt van de gebaande wegen gebeuren soms de mooiste dingen.
Gods Koninkrijk breekt door in de duisternis
"Iedere keer dat we onderwijs van Christus zien, horen of op welke manier dan ook meekrijgen, worden we uit een duister gebied van ons leven getrokken naar Zijn licht en waarheid, naar Zijn heerlijk Koninkrijk. Hij nodigt ons uit met Hem te wandelen, van Hem te leren en in Hem de genezing, liefde, vreugde en vrede te vinden die onze ziel zo wanhopig hard nodig heeft. " Kate McCord in In het land van de Blauwe Boerka's
Weg van Wraak vs Weg van Genezing
Ik heb het nu al tientallen malen gebruikt in therapie, en het blijft mensen inzicht geven en aanzetten tot actie. Ik maak het visueel met een model wat ik heb ontvangen vanuit Peacewise.org.
Over wijsheid en lijden
Echte wijsheid vind ik in mensen die goed kunnen lijden. Dat begint tot me door te dringen. Lijden valt ons allen ten deel, en hoe hard we het soms ook proberen, we ontkomen er niet aan. Het zijn de mensen die hun pijn recht in de ogen kijken en ondergaan die er aan de andere kant van de tunnel mooier uitkomen. Ik vind wijze mensen mooi en voel me ontzettend tot ze aangetrokken. Ik wil geen woord dat uit hun mond komt missen. Ze kunnen luisteren zonder te haasten naar een oplossing maar tegelijk zijn ze in staat direct tot de kern van een probleem door te dringen als ze hun mond open doen. Ze kunnen delen zonder je te verstikken. Ze hebben lichtjes in hun ogen, en achterliggende pijn, omlijnd met subtiele kraaienpootjes.
Groei
Groeien gaat ongemerkt maar is een bruut proces. De zaadjes die ik in mijn tuin plant ontkiemen in hun stervingsproces en groeien tot volledige planten waar ik mijn gezin van kan voeden. De kinderen groeien groter, maar zo langzaam dat ik het nauwelijks merk. Soms zie ik het ineens, als ik mijn zoon van een afstand over het strand zie rennen is hij ineens een jongetje, en geen dreumes meer, maar als hij tijdens het eten schreeuwt en huilt omdat hij écht geen tomatensaus lust is hij ineens weer de vermoeide en irrationele 3-jarige, midden in zijn ontwikkelingsproces. Ook ik groei nog steeds, niet in de lengte. Maar in mijn karakter wel.
Meer over de visie van Reconcilia
God is een relationele God, en zoekt de verbinding met mensen, dit kost Hem alles, Zijn Zoon Jezus de Messias. Tegelijk blijft God trouw aan Zijn eigen wetten en principes. Dit is uniek, in andere religies zie je dit niet. Het verlangen naar gezonde relaties is ook in ons mensen gelegd. We zijn gemaakt naar Zijn beeld. Hij is de God van verzoening. Juist daarom zijn relaties zo belangrijk, niemand staat op zichzelf, we worden gevormd door onze familie, omgeving en ervaringen. En onze dierbaren, van vroeger of nu, hebben een grote impact op ons welzijn. Als onze relaties zuiver en gezond zijn, varen we daar wel bij. Als er onderhuids of openlijk conflict is, brengt dat ons uit balans, en dit heeft psychische en lichamelijke gevolgen. Conflict is niet per se slecht, maar vaak weten we niet goed hoe we ermee om moeten gaan, met als gevolg dat we onszelf en anderen pijn doen. Reconcilia wil mensen helpen in het vinden van een goede manier om de conflicten in hun leven te hanteren.
Soul
Bij ziel denken we aan het onzichtbare deel van ons, de geest.. in de Bijbel vinden we een heel ander gebruik van het woord Nephesh, wat vertaald is met ziel.
Shalom
Shalom als duiding van een algehele vrede in je leven, in je huis, in je familie, in jezelf. Laat je inspireren door deze video van The Bible Project.